Ngọn lửa nhân gian

Tác giả: Kim Dung/ Kỳ Duyên           

KD: Chỉ còn 03 ngày nữa là đến ngày giỗ GS Đặng Phong, một người bạn vong niên, người mình coi như người anh mà mình rất quý mến. Đặng Phong đúng là chất người HN lãng tử, tài hoa, tinh tế. Đặc biệt ông nấu ăn rất giỏi, chụp ảnh rất đẹp. Mỗi lần xuống thăm ông tại nhà, bao giờ mình cũng mua cho ông mấy bông hoa hồng, cắm vào chiếc lọ nhỏ.

Gs Đặng Phong

Hai anh em ngồi bên khung cửa sổ nhìn ra mảnh vườn của nhà ông, một không gian lãng mạn và hơi cổ kính, tây phương, trong cái làng cổ nổi tiếng. Và nói đủ thứ chuyện trên trời dưới đất, chính trị, kinh tế ,văn chương… mặc trong nhà lũ sinh viên của ông đến học, làm việc ồn ào. Cũng có lần đến, ông bảo, ở lại ăn cơm, vì hôm nay ông trổ tài nấu ăn, tiếp mấy “ông tây, bà đầm”, nhưng rồi mình phải về, vì mình cũng phải đi chợ…

Ở ông, chuyện ăn uống là thưởng thức, cho dù rất giản dị. Có lần mình đến, ông rang cơm cho mình ăn. Rồi hái một nắm là sung ngay trong vườn nhà và bảo: Này, ăn cơm rang với lá sung cũng rất thú vị đấy, KD nhỉ. Mình cười phá lên. Hai anh em ăn cơm rang với nắm lá sung non, và quả thật, cái vị chan chát của lá sung trộn lẫn với món cơm rang rất khéo của ông, tạo một dư vị là lạ, khó quên.

Mình ân hận nhất là khi ông mắc bệnh trọng rồi mất, mà mình không hề biết. Vì hai anh em rất ít gặp nhau, dù gặp lần nào cũng vui như …hội. Mình vẫn ngẫm nghĩ mãi, vì sao, ông không muốn cho mình biết tin ông ốm nặng. Đó là điều mình ân hận nhất, mỗi lần nghĩ về ông.

Vào Google, tìm thêm tư liệu về ông. Và đây, mình thích nhất bài của Nguyễn Gia Kiểng, có thể nói, là hiểu chất Đặng Phong, định vị được cái tầm lớn của Đặng Phong nhất. Xin trích phần đánh giá của Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, và của tác giả Nguyễn Gia Kiểng:

Ông được đánh giá là chuyên gia lịch sử kinh tế, người đã dày công nghiên cứu quá trình Đổi Mới ở Việt Nam [5]. Trong giới sử học, ông thuộc số ít viết sử kinh tế. Người như ông, GS Đặng Phong – tác giả của hàng chục ngàn trang sử kinh tế VN, còn ít hơn nữa [6]. Giáo sư Đặng Phong được coi là cuốn từ điển sống về kinh tế Việt Nam, là giáo sư mời của nhiều trường đại học danh tiếng thế giới [4]

Những lời đánh giá của Nguyễn Gia Kiểng, một bạn thân của Đặng Phong, sau khi nghe tin ông mất:

Viết về lịch sử kinh tế Việt Nam không ai có thể bằng được Đặng Phong. Mỗi lần gặp nhau Đặng Phong đều làm tôi ngạc nhiên vì anh luôn luôn có một tác phẩm mới. Sức viết của Đặng Phong thật là phi thường.

Các cấp lãnh đạo cộng sản không quan tâm tới lịch sử kinh tế. Đó là một môn chán và vô ích đối với họ. Công an cũng không quan tâm. Sách của anh vì thế không bị cấm. Anh hầu như được tự do, sách của anh chứa đựng những điều không thể tìm thấy nơi khác.

Đặng Phong không có nhiều bạn, anh chỉ có những người bạn thân…Về một số trí thức tên tuổi trong nước, Đặng Phong nghĩ là họ không thực sự muốn đấu tranh để thay đổi, họ chỉ nói ra những điều có vẻ phản kháng vì đó là những điều đúng và có nói ra cũng không hại gì; họ bon chen và anh không thích bon chen. Còn những người đối lập thực sự và trực diện? Đặng Phong cũng không có nhu cầu gặp họ, anh không phải là người móc nối và tổ chức, anh đóng góp trong cương vị của một nhà nghiên cứu…Tất cả mọi tác phẩm của anh đều là những bản cáo trạng gay gắt đối với những sai lầm của chế độ và đều khiến người đọc hiểu rằng những sai lầm đó đã xảy ra vì không có dân chủ.

Đặng Phong đã đóng góp nhiều lắm. Những năm gần đây anh còn tìm được một cách đóng góp khác. Không hiểu bằng cách nào anh trở thành rất thân với ông Võ Văn Kiệt. Anh giải thích: “Hắn có tiếng nói và muốn nói, mình có những điều cần nói nhưng khó nói và nếu nói được cũng không có tác dụng bằng nếu hắn nói. Đó là một hợp đồng”. Ít ai biết rằng những bài viết và nói trong những năm cuối đời của ông Kiệt đều là của Đặng Phong. Anh có gửi cho tôi xem trước khi chúng được đưa ra trước dư luận.

Đặng Phong là người chủ trương hoà giải dân tộc ngay từ đầu, khi nhiều người còn huênh hoang trong men chiến thắng và nhiều người khác còn điên cuồng trong thù hận, và anh đã liên tục đóng góp một cách tận tình và quả quyết cho lập trường hoà giải và hoà hợp dân tộc.

Dưới một bề ngoài giản dị xuềnh xoàng anh là một học giả lớn và trí thức lớn. Những tác phẩm anh viết ra tuy rất ít người đọc nhưng là cả một kho tàng tư liệu quý báu cho những ai còn quan tâm đến cái trở thành của đất nước và dân tộc này, một đất nước và một dân tộc mà anh đã yêu một cách tha thiết. Anh đã phân biệt được cái chính và cái phụ, cái tạm bợ và cái lâu dài, sự cao cả thực sự và sự hào nhoáng.

Sau khi Đặng Phong mất đã chỉ có rất ít bài viết về anh và các tác giả cũng không tỏ ra biết rõ Đặng Phong. Anh là một người ít ai biết đến, có thể ở Việt Nam người ta cũng không đánh giá cao Đặng Phong vì không biết được giá trị thực của anh. Anh không phải là một người nổi tiếng và cũng không tìm cách để được dư luận biết đến.

Anh đã không chấp nhận làm một sản phẩm của thời thế mà đã đóng góp thay đổi thời thế. Anh đã đến với đất nước này và đã ra đi sau khi đã cố để lại một đất nước lành mạnh hơn, đã sống thực và đã sống xứng đáng. Chúng ta vừa mất một trí tuệ và một tấm lòng.[1]

——————-

*Mình có việc đi ra khỏi nhà từ sáng, vừa mới về nhà, nhận được email của một người bạn, là một trí thức có tên tuổi, rất gần gũi với cố TT Võ Văn Kiệt. Trong thư có viết:

Theo mình, a Sáu Dân là người chịu lắng nghe và biết chọn người, biết trân trọng, tin cậy và phát huy nhân tài, là người chân thành mời, học và tạo thuận lợi cho nhân tài của đất nước.  A Sáu Dân đối với anh Đặng Phong là như đối với nhiều nhà trí thức khác của Nhà nước VN ta và nhiều nhà trí thức đến từ những chân trời chính trị khác, từng đối lập nhau, ́chứ không phải ưu đãi riêng anh Đặng Phong.
.
Lời anh Đặ̣ng Phong và anh Nguyễn Gia Kiểng (sinh năm 1942, làm việc chính quyền ở miền Nam trước năm 1975, rồi sang Pháp) nói với nhau về anh Sáu Dân và về tầm mức anh Sáu Dân thân thiết với anh Đặng Phong và nhờ cậy anh Đặng Phong là quá sự thật.
.
Email còn thêm một số nhận xét về con người Nguyễn Gia Kiểng. Tuy nhiên, mình nghĩ, những nhận xét của cả hai phía với Gs Đặng Phong đều xuất phát từ nhìn nhận cá nhân, thậm chí có tính chất riêng tư. Người nhìn nhận theo góc độ bạn bè, người nhìn nhận theo góc độ công việc. Mỗi người phát biểu đều xuất phát từ chỗ đứng của mình. Có thể ở đó có cả những thiên kiến, định kiến.
.
Tuy nhiên, xin dừng lại ở đây, và việc đăng nguyên văn email phản biện mà mình nhận được cũng là một cách thông tin, cách nhìn thẳng thắn xung quanh mối quan hệ giữa Gs ĐP với cố TT Võ Văn Kiệt. Cả hai người đó đều đã ở một thế giới khác. Có thể các bác sẽ thông cảm và cười xòa với nhau về cách nói tự nhiên chủ nghĩa, dân dã giữa những người đàn ông với nhau, hơn là giữa một trí thức với một chính khách.
.
Nhưng chủ Blog KD/KD vẫn nhận thấy đây là một sơ suất đáng ra không nên có. Thành thật xin lỗi bạn đọc. Mong lượng thứ!

————-

Xin đọc thêm bài viết của mình về  GS Đặng Phong (Đăng ở dưới- bài đã đăng trên Tuần VN, ngày 06/9/2010).

Không hiểu sao mình bỗng nghĩ, ở dưới suối vàng, hẳn ông mỉm cười mãn nguyện, khi thấy mình những ngày này, viết về ông và nhớ ông.

Mong anh thanh thản, anh Đặng Phong nhé!

——————–

KD- anh DP 1abKD. Ảnh: anh ĐP chụp cho mình trong vườn nhà

.

Vương vất hơi thu xanh

Xạc xào mùa hoa sữa

Bỗng ngậm ngùi nhớ anh

Người bạn vong niên không còn nữa

 

Con người như ngọn lửa

trong cái vỏ héo tàn

Hồ Tây sóng vỗ ngàn năm

Làng cổ giai nhân kết tình phu phụ

 

Nơi chí lớn âm thầm

Tài hoa phiêu lưu một đời lãng tử

Người biên niên lịch sử

trường kỳ

 

Đất nước hiện lên khổ đau ấu trĩ

Xa cách chia ly

Đớn đau trả giá

Đói no ấm lạnh

Như chưa bao giờ hết can qua

 

Em đâu ngỡ anh đi xa

Một chiều thu biền biệt

Lặng lẽ âm gian lặng lẽ thời gian

Hoa xoan vẫn nở màu

tím biếc

 

Dưới trời mây lãng đãng dịu dàng

Hoa xoan ơi hoa xoan mơ màng

Kết cho đời trái chín

Dâng hiến không

mỏi mệt

 

Đã cháy hết

Một ngọn lửa nhân gian

(20/8/2010- 20/8/2013)

——————————————————

Đọc thêm:   

“Sử gia” Đặng Phong và thông điệp về tư duy…

Tác giả: Kim Dung

Bài đã được xuất bản trên TVN.: 06/09/2010

Mỗi con người chỉ có một cuộc đời để sống. Đặng Phong đã sống như ông muốn, khi cặm cụi bên bàn phím như một kẻ nô lệ của chữ nghĩa, để hiểu thấu chiều sâu và sức đột phá của hai chữ “tư duy”, khi như một khách lãng du trên những chân trời xứ lạ, và giờ, ông trở về Đất Mẹ như một đứa con đã tròn vai bổn phận

Mới vậy, mà đã được gần nửa tháng- GS Đặng Phong- “sử gia kinh tế số 1” rời bỏ cõi nhân gian hỉ nộ ái ố để trở về với cát bụi. Tôi vẫn nhớ mãi cái cảm giác bàng hoàng, choáng váng của buổi tối 20-8, khi đọc bản tin trên VNN: “Sử gia kinh tế hàng đầu Đặng Phong qua đời” tại nhà riêng. Phải định thần một lúc, mới tin được đó là sự thật xót xa. Vì với tôi, ông không chỉ là một sử gia kinh tế sắc sảo, mà còn là một người bạn vong niên rất đáng quý.

Quen biết ông từ năm 1983- khi đó, ông viết một bài báo về giá điện trên Báo Nhân Dân, rất gây tiếng vang. Một cách nhìn về kinh tế, về giá điện cực kỳ sát thực tiễn và hóm hỉnh. Đọc vừa buồn cười vừa thâm thúy. Nhưng phải về sau, trên hành trình dài của kiếp nhân sinh, tôi mới hiểu ra ông, một tầm vóc trí thức lớn nhưng lại như ẩn dật.

Ẩn dật như ngôi nhà của ông trong cái làng cổ Yên Phụ khiêm nhường, cách xa chút ít Hồ Tây sóng vỗ. Mà khi bước vào đó, có thể người ta sẽ ngạc nhiên. Một sự kết hợp hài hòa giữa thiên nhiên và môtip nội thất pha chút phương Tây cổ điển, có vẻ lộn xộn, nhưng là sự lộn xộn có chủ ý của chủ nhân, một chủ nhân có tâm hồn nghệ sĩ, và một đầu óc học thuật biết “đào bới” và phát hiện để đưa ra được cái hồn cốt của vấn đề.

Đất nước những năm tháng trước đổi mới 1986 đầy cam go. Bi kịch của một dân tộc về cơ chế quản lý xã hội cũng chính là bi kịch của mỗi người dân. Cái hôm nay ta thấy là bình thường, những năm tháng đó là khác thường, dị thường. Không ít cá nhân dám đi tiên phong tìm cái mới, đã gặp cái kết cục muôn đời xưa cũ trong văn chương từng nói, thì nay trong cuộc đời. Họ, đến lúc nào đó, đã hoặc sẽ được trả lại thanh danh và giá trị tinh thần khai mở, khai sáng, nhưng những năm tháng đó, thì cuộc đời là cảnh cửa đóng kín, tối đen cho số phận họ.

GS Đặng Phong là dân Sử, rồi học thêm về Kinh tế, và học nâng cao lĩnh vực này tại Học viện Kinh tế Địa Trung Hải, Montpellier (Pháp) năm 1991. Ông  là người quan sát thời cuộc, là người ghi chép, người “vẽ” lại một cách trung thực những đen trắng, những tối sáng, những phải trái của sự chuyển động xã hội.

Nhưng ông có một cái may mắn, không phải người viết sử nào cũng gặp. Đó là ngoài một phương pháp luận tốt, ông còn có những cơ may mà cuộc đời luôn “thiên di” (dịch chuyển) của ông đã cho ông gặp gỡ, làm việc tại những trung tâm thông tin kinh tế thế giới của các quốc gia văn minh, từ đó, có cái nhìn sáng tỏ hơn những thăng trầm và gian truân của dân tộc. Ông được coi là cuốn từ điển sống về kinh tế Việt Nam.

Ông từng là khách mời của Viện hàn lâm Khoa học Cu Ba, Ngân hàng Desjardin, Montréale (Canada), GS thỉnh giảng của nhiều ĐH danh tiếng như ĐH Aix en Provence (Pháp-2007), ĐH Cambridge (Anh-2005), ĐH Quốc gia Monterey Bay, California (Mỹ-1997)….cộng tác viên của Trung tâm Khoa học quốc gia Pháp (1998, 1999); và Chủ tịch Tiểu ban kinh tế tại EURO-Viet III, Amsterdam (Hà Lan-1997).

Và cây bút, rồi sau này là bàn phím, chính là “cây cọ” trung thành với đời ông. Dưới cái nhìn của một sử gia kinh tế sắc sảo, diện mạo kinh tế vào các thời khắc lịch sử khác nhau của một dân tộc chịu nhiều bi thương về lý tưởng xã hội, phải tự mầy mò trong dằn vặt lẫn khổ đau, để tự tìm ra con đường phát triển, cứ dần hiện lên ở các góc nhìn khác nhau, từ địa phương đến trung ương.

Hàng chục đầu sách lịch sử kinh tế của ông ra đời: Lịch sử Tây Nam Bộ kháng chiến, tập 1 (1945-1954). 5 đường mòn Hồ Chí Minh (2008). Kinh tế miền nam Việt Nam (1954-1975). Lịch sử kinh tế Việt Nam, tập 1(1945-1954). Lịch sử kinh tế Việt Nam, tập 2(1955-1975). 21 năm viện trợ Mỹ ở Việt Nam (1991). Kinh tế thời nguyên thủy ở Việt Nam (1970). Phá rào trong kinh tế vào đêm trước đổi mới. Tư duy kinh tế Việt Nam (1975-1989), năm 2009.

Trong số đó, cuốn Tư duy kinh tế VN 1975- 1989 là cuốn gây tiếng vang lớn nhất, cũng là cuốn hút của ông biết bao tinh lực, mà theo ông, đó là cuốn khó viết nhất. Vì 14 năm dằng dặc cũng là giai đoạn cam go của cả dân tộc. Cái cũ (tư duy) trì trệ, đã trở thành vật cản sự phát triển, là nguyên nhân của đói nghèo, của tụt hậu. Cái mới còn mò mẫm manh nha, nhưng rồi cái mới đã có những bứt phá ngoạn mục, để hình thành nên hệ thống chính sách mới vô cùng quan trọng.

Bức tranh kinh tế VN “hiện lên” với một đặc điểm rất riêng, mà theo ông, cần chú ý tới đặc điểm này: Sự đổi mới diễn ra trong xã hội VN, không phải là công lao của một cá nhân, một cha đẻ, hay lãnh tụ đổi mới nào. Mà mỗi người lãnh đạo VN có một vai trò khác nhau. Nói cách khác, chính trào lưu đổi mới này mới là “anh hùng” tạo nên thời thế- thời của nền kinh tế mới mang cái tên xưa kia người ta rất dị ứng- kinh tế thị trường.

Để có thể có được một công trình đồ sộ, phản chiếu tư duy của một thời kỳ đầy biến động, thăng trầm và không ít đau đớn, vì những nhận thức xung đột nhau, ông đã phải tích lũy sưu tầm được khối tài liệu đồ sộ, đồng thời tiếp cận được với rất nhiều nhân vật lịch sử từng giữ những cương vị cấp cao. Đó là ông Võ Văn Kiệt – nguyên TT Chính phủ, Trần Phương – nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, Nguyễn Văn Chính – nguyên Phó TT, Đoàn Duy Thành – nguyên Phó TT, Nguyễn Văn Trân – nguyên Bí thư TƯ Đảng, Viện trưởng Viện Quản lý kinh tế TƯ, Hoàng Tùng – nguyên Bí thư TƯ Đảng, Trưởng Ban Tuyên huấn TƯ…

Tiếp xúc với các nhân vật lịch sử hiện đại, trò chuyện, phỏng vấn họ, nghe họ tâm sự về chính những dằn vặt, những day dứt của Đêm trước đổi mới, tầm của một trí thức lớn ở ông toát lên cách nhìn cũng rất khác: “Đánh giá lịch sử cần phải có sự lễ độ và khoa học“. Và ông đã “đo” tầm cao, sức nặng các nhân vật lịch sử thời hiện đại khá khách quan, thoát khỏi những định kiến chính trị đương thời tầm thường.

Sự thành công gây tiếng vang của cuốn sách Tư duy kinh tế VN 1975- 1989, khiến ông lại chuẩn bị để làm tiếp cuốn Tư duy kinh tế VN 1990-2005. Với một dân tộc, “tư duy nào, số phận đó”. Tư duy một dân tộc nếu bất biến, không chịu thay đổi chính là cái chết âm thầm. Đó cũng là một thông điệp khác, từ phía ông muốn nhắn nhủ… người đương thời và hậu thế, dưới góc độ sử gia kinh tế. Không phải ngẫu nhiên, ông đặt vấn đề tư duy như một điều cốt tử của sự sống còn của một dân tộc, một quốc gia.

Nhưng chính ông, từ cát bụi lại trở về cát bụi, khi mà những thai nghén trí tuệ khác chưa kịp sinh ra…

Ít ai biết đến, không chỉ là một sử gia kinh tế số 1, ông còn là người có tâm hồn rất nghệ sĩ và rất tài hoa. Ông chụp ảnh phong cảnh đẹp mê hồn và nấu ăn cũng rất giỏi. Một chuyến đi công tác nước ngoài, ông đã gửi cho tôi 2 bức ảnh về hoa xoan, với những chùm xoan ông bất ngờ chụp được khi bay trở về  Hà Nội.

Và trong những email ông gửi cho bạn bè 4 phương, ông cho tôi đọc, là “một trời thương nhớ” loài hoa “sầu đông”, dung dị, quấn quít hồn quê. Tôi hiểu, dù có đi khắp thế gian, trong sâu xa của tâm hồn người trí thức này, những gì của quê hương là mãi mãi, là không gì thay thế. Khi đó, tôi đã lấy 2 bức ảnh ông gửi tặng làm cảm hứng cho một bài viết- Hoa quê- (Hoa Xoan) đăng trên mục Thư Hà Nội.

Hồn quê, Ảnh Đặng Phong

Đến thăm ông bất ngờ, lúc nào cũng có thể được ông mời ăn cơm với những món ăn ông tự nấu, rất ngon, một gu ẩm thực cực kỳ tinh tế của người Hà Nội vừa phong lưu và cũng rất phong trần, rất Đặng Phong, giữa đám sinh viên như bầy con cháu, trẻ nhỏ trong nhà, lúc nào cũng vây quanh ông “Thầy thầy, con con”… Khi đó, tôi thấy ông thảnh thơi, an lành, tự nhiên nhi nhiên, như mọi nỗi đau riêng đã lùi xa, rất xa…

Mỗi con người chỉ có một cuộc đời để sống. Đặng Phong đã sống như ông muốn, khi cặm cụi bên bàn phím như một kẻ nô lệ của chữ nghĩa, để hiểu thấu chiều sâu và sức đột phá của hai chữ “tư duy”, khi như một khách lãng du trên những chân trời xứ lạ, và giờ, ông trở về Đất Mẹ như một đứa con đã tròn vai bổn phận.

Nhưng nghĩ về ông, không hiểu sao tôi lại chỉ nhớ đến cái cách ông cười phá lên, hóm hỉnh, mỗi khi có chuyện gì thú vị. Ông là người biết lạc quan cả những khi nỗi lòng mình rất đau đớn vì bạo bệnh? Tôi đã hẹn làm việc để viết về ông- một nhân chứng của lịch sử phát triển một thời cuộc vào dịp 2-9 năm nay. Nhưng ông đã không đợi được… Và tôi, chỉ còn lại là nỗi day dứt, ân hận.

Vì thế, những dòng này, xin được coi như nén tâm nhang kính cẩn thắp cho hương hồn anh, người bạn vong niên, để anh thanh thản ở một chân trời khác… Anh Đặng Phong nhé!