Lại phải bắt đầu đổi mới tư duy

Tác giả: Tư Giang

KD: Đây là vấn đề căn cốt, rất quan trọng, là yếu tố đầu tiên của mọi sự cải cách. Nếu tư duy không thể thay đổi, thì muôn đời nước Việt mò mẫm đi trong ánh sáng của văn minh và phát triển của nhân loại.

———-

Đầu tuần này, các học giả của Việt Nam đã ngồi lại để phân tích, mổ xẻ về mô hình tăng trưởng kinh tế. Người muốn lắng nghe những điều này là Ban Kinh tế Trung ương Đảng. Và mục tiêu là nhằm giúp bên Đảng có thêm góc nhìn trong quá trình soạn thảo các văn bản cho Đại hội Đảng sắp tới.

Trưởng ban Kinh tế Trung ương Đảng Vương Đình Huệ tỏ vẻ sốt ruột. Tái cơ cấu kinh tế – tiến trình được cho là đổi mới lần 2 của Việt Nam – đến nay vẫn còn chậm chạp, dù đã bốn năm trôi qua kể từ khi Đại hội Đảng XI ra nghị quyết, và ba năm sau khi Chính phủ ban hành chương trình hành động.

“Mô hình tăng trưởng chưa có sự đổi mới rõ rệt theo chủ trương của Đảng; nền kinh tế vẫn chủ yếu tăng trưởng theo chiều rộng, còn phụ thuộc nhiều vào các yếu tố về vốn, tài nguyên, lao động trình độ thấp”, ông nói tại buổi tọa đàm tổ chức đầu tuần này.

Ông Huệ dựa vào hàng loạt chỉ tiêu học thuật để chỉ ra các yếu kém mang tính nền tảng. Năng suất lao động Việt Nam vẫn kém từ 2-15 lần so với các nước ASEAN. Năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP) của Việt Nam, chỉ bằng một phần mười sáu của Singapore, bằng một nửa mức bình quân chung trong khối ASEAN năm 2013. Hệ số ICOR của Việt Nam giai đoạn 2011-2013 là 5,53, cao hơn nhiều so với 2,7-4 của các nước trong khu vực.

Bên cạnh đó, ông nhận định, kinh tế vĩ mô còn tiềm ẩn nhiều yếu tố bất ổn về dài hạn. Tăng trưởng dưới mức tiềm năng và chưa có chuyển biến rõ rệt về chất lượng theo hướng bền vững. “Có dấu hiệu nền kinh tế Việt Nam tụt hậu so với các nước trong khu vực ASEAN và thế giới, và nguy cơ vướng vào bẫy thu nhập trung bình”, ông nói.

Vì lý do trên, và nhiều lý do khác, Trưởng ban Kinh tế muốn nghe các nhà kinh tế, các học giả “nói thẳng, nói thật” nhằm giúp bên Đảng có thêm góc nhìn trong quá trình soạn thảo các văn bản cho đại hội Đảng tới.

Quan trọng nhất là phải thay đổi tư duy

Hầu hết các ý kiến đều khẳng định, cải cách doanh nghiệp nhà nước vẫn là yếu tố hàng đầu. Ông Phan Diễn, nguyên Trưởng ban Tổ chức trung ương, nói: “Để đổi mới mô hình phát triển và thực hiện chủ trương tái cấu trúc, khâu đầu tiên phải là tiếp tục đổi mới tư duy. Nghĩa là chúng ta phải tranh luận với nhau để xác lập những tư duy đúng đắn và phê phán những tư duy lỗi thời”.

Ông cho rằng, trong nền kinh tế, khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN) “kém hiệu quả nhất” dù luôn được ưu ái, tạo điều kiện cả vài chục năm nay. Nhà nước, để chống suy giảm kinh tế năm 2007, 2008 bơm tiền ra kích cầu và chủ yếu cho DNNN, khu vực này, lại đổ vào kinh doanh bất động sản, trái phiếu, sở hữu chéo… “Có thể nói DNNN là nhân tố chủ yếu đã tạo nên tình trạng nợ công, nợ xấu bùng phát trong thời gian ngắn, làm cho kinh tế vĩ mô lao đao, kéo theo bội chi ngân sách rất lớn, tỷ lệ chi trả nợ trong chi ngân sách tăng rất nhanh”, ông nói.

Chuyên gia Nguyễn Quang Thái minh họa, Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch còn giữ lại nhà xuất bản mà số vốn chỉ độ 100 triệu đồng, bán đi cũng khó trả lương đủ. Chính quyền các địa phương rất muốn giữ công ty xổ số, còn Bộ Tài chính lại muốn có công ty xổ số của mình… “Thế là vì lợi ích cục bộ mà Nhà nước giữ lại quá nhiều cái không cần giữ,” ông nói. Bên cạnh đó, dù đã cổ phần hóa, nhưng Nhà nước vẫn giữ cổ phần chi phối trong các doanh nghiệp. “Cái đó không còn là tâm lý, mà là lợi ích. Có lẽ ai cũng thấy, nhưng ngại nói, sợ đụng chạm quan điểm”, ông Thái nói.

Ông Phan Diễn nói: “Chúng ta đã thấy nhược điểm của DNNN, nhưng chúng ta vẫn mắc sai lầm như những năm cuối thập kỷ trước, cứ o bế cái sai lầm đó, khiến nó trở thành tác nhân gây đổ vỡ, những yếu kém, bất cập trong kinh tế vĩ mô hiện nay”.

Ông Diễn lo ngại, Luật Doanh nghiệp mới xác định DNNN là doanh nghiệp 100% vốn nhà nước sẽ mở đường cho khu vực này tiếp tục “thể hiện” vị trí then chốt trong nền kinh tế. “Điều này thể hiện sự né tránh vấn đề. Theo tôi, phải xác định lại. Tôi cho rằng, để tái cấu trúc tiến tới hiệu quả chung của nền kinh tế thì vấn đề hàng đầu là phải giảm bớt kinh tế nhà nước, giảm bớt quy mô của khu vực doanh nghiệp nhà nước”.

Trong khi đó, ông nói, doanh nghiệp tư nhân lại không được đối xử bình đẳng, chưa được tạo điều kiện thuận lợi để phát triển. “Kinh tế nhà nước lớn nên không có bình đẳng với kinh tế tư nhân, và trên thực tế chúng ta không thể có thể chế kinh tế thị trường đầy đủ”, ông than phiền.

Thể chế kinh tế tụt hậu

Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương Nguyễn Đình Cung phân tích: Việt Nam vẫn cứ loay hoay ở giai đoạn phát triển thấp nhất dựa vào lao động, vốn, khai thác tài nguyên. Trong khi đó, thể chế – động lực lớn nhất để giúp đất nước vượt qua giai đoạn này – có chất lượng cực kỳ thấp. Trích dẫn các đánh giá của Ngân hàng Thế giới, Diễn đàn Kinh tế thế giới, ông cho biết, các chỉ tiêu thể chế của Việt Nam đứng vào thứ 100-110, hay khoảng 3,9 trên 7 điểm. “Điều đó có nghĩa yếu tố quyết định nhất trong giai đoạn này lại là kém nhất”. “Phải xây dựng được thể chế tốt thì Việt Nam mới sang được giai đoạn 2, bởi vì nó là nền tảng của kinh tế thị trường giúp phân bổ nguồn lực hiệu quả”.

Để tái cấu trúc tiến tới
hiệu quả chung của nền kinh tế thì vấn đề hàng đầu là phải giảm bớt kinh tế nhà nước, giảm bớt quy mô của khu vực doanh nghiệp nhà nước.

Ông nói: “Theo tôi, nếu muốn thành công, tái cơ cấu kinh tế sắp tới đây chỉ có ba chữ: thị trường, thị trường và thị trường. Chúng ta phải chuyển đổi một cách mạnh mẽ, nhất quán sang kinh tế thị trường đầy đủ, nếu còn vương vấn thì không thể thay đổi thể chế được”.

Theo ông Cung, muốn nâng cao chất lượng thể chế, thì không thể né tránh việc thay đổi vai trò của Nhà nước, của Chính phủ, của các bộ vì hiện tại Nhà nước “làm quá nhiều thứ không cần làm, và làm quá ít cái cần làm”. “Chúng ta phải xây dựng được bộ máy có năng lực nội sinh để tự đổi mới, có bản lĩnh để chấp nhận sự sáng tạo và chấp nhận sự khác biệt”, ông nói. Bộ máy đó phải tạo ra được hệ thống động lực để nhân dân làm, thay vì hệ thống “chạy chọt, xin – cho” như hiện nay.

Ông Phan Diễn hoàn toàn đồng tình quan điểm này. Ông cho rằng, không từ bỏ vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế như tạo điều kiện, định hướng, dẫn dất, và khi cần thiết thì can thiệp để giữ ổn định vĩ mô. Tuy nhiên, Nhà nước phải thực hiện bằng chính sách, luật pháp, bằng cơ chế, dự báo, chứ không dựa vào biện pháp hành chính, mệnh lệnh và dựa vào DNNN. “Theo tư duy này, thì vai trò của các bộ phải xác định lại. Các bộ không được can thiệp trực tiếp vào hoạt động của doanh nghiệp”.

Ông Diễn kể câu chuyện ông chứng kiến khi đi thăm Trung Quốc cách đây 20 năm trong đoàn của Phó thủ tướng Phan Văn Khải. Phó thủ tướng Trung Quốc lúc đó nói, năm nay Trung Quốc làm được một việc cực lớn, đó là sau thời gian tranh luận quyết liệt, Trung Quốc tinh giảm một nửa cán bộ ở tất cả các cơ quan nhà nước trung ương trong vòng một năm. Ông Chu Dung Cơ giải thích với đoàn Việt Nam, lãnh đạo Trung Quốc nhận thức rằng, biên chế nhiều thì tệ nạn, hệ lụy nhất không phải ở chỗ nhà nước phải tốn nhiều kinh phí để nuôi; mà là bộ phận dư thừa đó sẽ ra sức tìm cách chứng minh rằng mình là cần thiết, và sẽ đẻ ra biết bao nhiêu việc, tốn thời gian trong khi những việc cần làm lại không làm được.

Ông Diễn nói: “Phải kiên quyết tinh giảm biên chế chứ không thể để bộ máy cồng kềnh như thế này được, cho dù đầy đau đớn và khó khăn”.

———

http://www.thesaigontimes.vn/124478/Lai-phai-bat-dau-doi-moi-tu-duy.html