Sự thật “cá ngậm cười” và chuyện người cười kẻ khóc

 Tác giả: Kỳ Duyên (*)

.Chẳng biết, trước những thực hư này, hàng tấn “cá ngậm cười” nơi chín suối có… siêu thoát được không?

.Chỉ có biển mới hiểu/ Cá chết bởi cái gì/ Chỉ có cá mới biết/ Thép hay… biển xanh rì?

—————————-

“Thép đã …. tanh thế đấy”?

Xin mượn tên một cuốn tiểu thuyết của nước ngoài khá nổi tiếng mà bạn đọc trên FB đã dùng để định danh cho vụ việc đang gây chấn động lớn cho cả XH suốt nhiều tuần qua

Đó là hiện tượng cá chết hàng loạt- từ bờ biển Vũng Áng (Hà Tĩnh), (nơi công ty TNHH gang thép Hưng Nghiệp Formosa, có hạng mục sản xuất gang thép vào loại lớn nhất nước, tọa lạc)- kéo dài suốt dọc bờ biển các tỉnh miền Trung. Chiều ngày 27/4, 07 Bộ Tài nguyên và Môi trường, Y tế, Khoa học và Công nghệ, Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Công thương, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ VN phải họp về vụ này.

Cá chết nhưng người sống thì vô cùng hoang mang.

Không hoang mang sao được, nếu lượng cá chết là hàng mấy chục tấn,sẽ kéo theo bao hệ lụy: Ngư dân sinh sống ra sao? Phát triển thủy sản thế nào? Du lịch biển các tỉnh sẽ phá sản nếu bãi biển ô nhiễm, trong khi mùa hè đang sồng sộc tới. Nhưng quan trọng hơn cả, việc cá chết, nằm trong bối cảnh ô nhiễm môi trường sống, ô nhiễm thực phẩm đến mức báo động, đe dọa sức khỏe của cả dân tộc, từ trẻ đến già.

Nghi vấn tập trung vào Formosa vừa có hoạt động xả thải vào tháng 3 mới đây, công suất chưa đầy 1/3 mức cho phép của Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Vấn đề là chất xả thải đó của Formosa là gì?

Đây là điều bí ẩn cho đến tận thời điểm này, sau 21 ngày đêm cả XH hoang mang… “ăn cá chết, ngủ cá chết”. Bởi đến tận thời điểm này sư nói sư phải vãi nói vãi hay.

Bởi mặc dù Formosa khẳng định, trong 296 tấn hóa chất công ty nhập về, chỉ có 02 loại để tẩy rửa đường ống là axit HCL và xút NAOH. Nhưng theo một số chuyên gia, trong tẩy rửa công nghiệp, người ta thường không sử dụng axit HCL và xút NaOH. Bởi quá trình tẩy rửa công nghiệp thường diễn ra trong thời gian lâu và một khi axit còn đọng lại trong hệ thống sẽ làm hỏng máy móc.

Mặt khác, nước thải từ quá trình tẩy rửa và thụ động hóa bề mặt kim loại này rất độc hại do chứa các kim loại nặng, do vậy cần phải được xử lý theo quy trình riêng. Tuy nhiên, chi phí cho quá trình xử lý này rất đắt đỏ. Với quy mô của Formosa, chi phí có thể lên tới 2 triệu USD. Đây là lý do khiến các nhà máy thường bỏ qua khâu xử lý và tìm cách đẩy loại nước thải từ quá trình này thẳng ra môi trường.

Đây liệu có phải chính là mấu chốt bản chất vấn đề?

Còn theo ông Phạm Chí Cường, Chủ tịch Hội khoa học Kỹ thuật Đúc – Luyện kim VN, nhìn chung chi phí xử lý chất thải chiếm đến 20-30% tổng vốn đầu tư của một nhà máy thép. Nhưng vấn đề là tại các DN 100% vốn nước ngoài. cơ quan nhà nước rất khó kiểm soát, vì họ có sự độc lập nhất định. Như Vedan, phải “rình mò” mãi mới biết được là nhà máy này có ống thải không qua xử lý cứ chảy trực tiếp ra sông Thị Vải, làm cá chết hàng loạt và cũng phải mất một thời gian rất dài mới lộ ra (Dân trí, ngày 27/4).

Trong khi với Formosa, cơ quan môi trường mỗi tháng lấy mẫu 01 lần để kiểm tra mà mẫu lại cũng do nhà máy cung cấp nên rất khó để nói đến tính chính xác.Cho nên địa phương không biết được hoạt động xử lý thải hàng ngày vận hành ra sao và cũng không thể biết là chất thải đó ra ngoài môi trường có lúc nào vượt quá quy định hay không.

Có lẽ thế, mà VietNamNet, ngày 27/4 đặt câu hỏi: Có phải Formosa giấu thông tin hóa chất tẩy rửa đường ống?

Kim loại nặng và trách nhiệm… ra răng?

Một thông tin mới nhất được công bố cách đây ít ngày, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thừa Thiên – Huế cho biết, đã có báo cáo kết quả phân tích mẫu nước tại những nơi phát hiện cá chết hàng loạt trong thời gian vừa qua (từ ngày 15/4 đến ngày 22/4/2016, hiện tượng cá chết xuất hiện dọc bờ biển Thừa Thiên – Huế).  

Báo cáo chỉ rõ các thông số như: Tổng hàm lượng nitơ tính theo amoni (NH4+-N), hàm lượng kim loại nặng crôm (Cr) vượt giới hạn cho phép theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia. Và khẳng định nguyên nhân cá biển, cá nuôi chết không phải do dịch bệnh mà do một tác nhân cực mạnh – chất độc trong môi trường nước dẫn đến sự cố cá chết hàng loạt tại tỉnh (GDVN, ngày 26/4). Những khẳng định này, vô tình “gặp” nghi vấn cũng về kim loại nặng của các nhà khoa học VN trong một bài báo đăng trên Tạp chí khoa học VN- trước hiện tượng cá chết.

Một điều quan tâm khác mà dư luận đặt câu hỏi, tại sao Thừa thiên- Huế kết luận được mà Hà Tĩnh, nơi Formosa tọa lạc, các cơ quan chức năng tỉnh này lại rất lúng túng, kiểu chói chang khó ngó trao lời khó trao.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hà Tĩnh Đặng Ngọc Sơn
khẳng định: Yên tâm ăn cá, tắm biển ở Vũng Áng
. Ảnh Báo Giao thông

Nhưng có lẽ hời hợt, quan liêu đến mức khó chấp nhận nhất là trách nhiệm … an ủi dân khá buồn cười của ông Đặng Ngọc Sơn, Phó CT UBND tỉnh, khi ông nhìn nhận rất lạc quan và khuyên dân, những loại hải sản như: mực, tôm, cua cá vẫn đang sống thì người dân có thể ăn được. Ngoài ra, người dân cũng có thể yên tâm tắm biển ở các vùng biển này (báo Giao thông, ngày 23/4).

Lời khuyên của ông Phó CT tỉnh lập tức nhận được hàng ngàn comment của bạn đọc đáp lễ “tương kính như tân”, khi họ cũng mời lại, ông Phó Chủ tịch nên ra tắm biển và ăn cá ở Vũng Áng trước, nếu an toàn thì lúc đó người dân mới dám thử. Cho xứng với thành ngữ hiện đại tiền quan hậu dân.

Trước tình hình tâm lý XH quá lo lắng, người dân quá bất an, được biết Chính phủ đã phải vào cuộc tháo gỡ. Theo VietNamNet, ngày 28/4,  người đứng đầu CP đã phải trực tiếp chỉ đạo xử lý các vấn đề liên quan đến vụ việc này. Theo đó, các bộ, ngành, cơ quan chức năng, tùy chức trách nhiệm vụ phải tích cực vào cuộc. Đặc biệt, Bộ Công an tập trung thu thập tài liệu chứng cứ, nếu phát hiện có vi phạm pháp luật hình sự kiên quyết xử lý nghiêm theo đúng quy định. Bộ NN&PTNT phối hợp Bộ LĐ-TB-XH, UBND các tỉnh, Bộ Y tế chỉ đạo các địa phương thu gom, xử lý hải sản chết, bảo đảm vệ sinh môi trường; nghiêm cấm việc vận chuyển, kinh doanh hải sản chết.

Được biết, đến thời điểm này, UBND tỉnh Quảng Bình chủ trương trích 500 tấn gạo hỗ trợ ngư dân, còn tỉnh Hà Tĩnh hỗ trợ 750 triệu đồng cho các hộ nuôi trồng thủy sản bị thiệt hại và 400 tàu thuyền công suất dưới 20 mã lực chuyên khai thác ven bờ không đi đánh bắt được trong thời gian qua.

Ngư dân có thể no bụng, nhưng kinh tế hộ gia đình và phát triển thủy sản các tỉnh này tương lai có… no không, là chuyện khác.

Chất cực độc hay…. thủy triều đỏ?

Có lẽ trong đại nạn cá chết này, vẫn có một người nói ra sự thật.

Đó là ông Chu Xuân Phàm, Trưởng đại diện Formosa tại HN, khi trả lời báo chí rằng: Hai cái này (sắt thép hay tôm cá) mình phải lựa chọn một. Tôi muốn bắt cá, bắt tôm hay tôi muốn xây dựng một ngành thép hiện đại?Muốn bắt cá, bắt tôm hay nhà máy, cứ chọn đi. Nếu chọn cả hai thì làm thủ tướng cũng không giải quyết được

Khỏi phải nói, câu trả lời rất thật đó đã gây sốc cho XH thế nào. Khổ nỗi, xưa nay sự thật thì mất lòng.

Ông Chu Xuân Phàm đã phải trả giá cho câu nói thật mà… hớ hênh của mình- bị sa thải. Trước đó tại cuộc họp báo ngày 26/4, lãnh đạo Formosa cúi đầu xin lỗi nhân dân VN, nhưng là xin lỗi vì phát ngôn hớ hênh của ông Chu Xuân Phàm.

Ông Võ Tuấn Nhân, Thứ trưởng Bộ Tài nguyên % Môi trường đọc thông cáo báo chí tại cuộc họp báo. Ảnh: Hoàng Hà.

Vụ việc cá chết luôn chứa đầy kịch tính, nhất là khi cuộc họp báo của Bộ TN& MT tổ chức tối 27/4 vỏn vẹn có 10 phút rồi kết thúc.Còn những thông tin chính thức khiến cho không chỉ các nhà báo mà cả XH bất ngờ.

Đó là theo ông Võ Tuấn Nhân, Thứ trưởng Bộ TN & MT chủ trì cuộc họp báo này cho rằng, chưa có bằng chứng về mối liên quan của Formosa và các nhà máy đến vấn đề cá chết hàng loạt. Ông Nhân cũng đưa ra 03 điểm đáng chú ý, là nhận định sơ bộ của nhà khoa học và các cơ quan quản lý, nhưng nhất là nhận định này:

Có 02 nhóm nguyên nhân chính có thể gây ra hiện tượng cá chết hàng loạt.1) Do tác động của các độc tố hóa học thải ra từ hoạt động của con người trên đất liền và trên biển. 2) Do hiện tượng dị thường tự nhiên kết hợp với tác động của con người tạo nên hiện tượng tảo nở hoa của nước mà trên thế giới gọi là hiện tượng thủy triều đỏ (VietNamNet, ngày 27/4)

Liệu thủy triều đỏ có thể giết chết… sự thật đang tìm kiếm?

Thế nhưng ngay lập tức, các chuyên gia phản bác về nhận định này và cả người trong cuộc- ông Võ Tuấn Nhân- cũng thừa nhận còn “nợ người dân câu trả lời xác đáng” (Tuổi trẻ, ngày 27/4).

Theo ông Trần Thế Mưu – Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu nuôi trồng Thủy sản 01, từng có vụ việc tương tự ở Nhật Bản và phải mất 12 năm người ta mới tìm được nguyên nhân là do hóa chất độc từ các nhà máy. Còn điều kiện hiện hiện nay có thể không mất nhiều thời gian như vậy, nhưng vẫn cần thời gian để xác định chính xác.

Nghi vấn thủy triều đỏ cũng ngay lập tức bị phủ nhận. Hội nghề cá VN có văn bản gửi Văn phòng CP mà theo hội này, nguyên nhân thuỷ triều đỏ (tảo nở hoa) nên được loại trừ vì những biểu hiện đặc trưng của thuỷ triều đỏ không được ghi nhận trong thực tế với các biểu hiện: Lượng tảo phát triển nhiều gây đổi màu nước biển; cá tầng mặt chết hàng loạt; xác tảo trôi dạt vào bờ từng mảng lớn gây ô nhiễm, hôi thối…(VietNamNet, ngày 28/4)

Còn TS Nguyễn Hữu Dũng, từng làm ở Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản VN cho rằng, tảo nở hoa không thể khiến cá chết đột ngột, tức thời như vừa qua mà không có dấu hiệu rõ ràng. Nó thường xảy ra gần bờ chứ không ở ngoài xa và sẽ gây cá chết tầng mặt chứ không phải tầng đáy. Làm gì có chuyện tảo nở hoa trong cả sinh khối nước từ đáy lên mặt(VnExpress, ngày 28/4).

Tuy nhiên, ở một góc độ khác, cũng có ý kiến của một chuyên gia Nhật bản nghi ngờ hiện tượng tảo nở hoa có thể có, nhưng nghi vấn này cần được theo dõi, phân tích dựa trên các xét nghiệm cụ thể.

Chẳng biết, trước những thực hư này, hàng tấn “cá ngậm cười” nơi chín suối có… siêu thoát được không? Vì Chỉ có biển mới hiểu/ Cá chết bởi cái gì/ Chỉ có cá mới biết/ Thép hay… biển xanh rì?(Xin mượn ý câu thơ của nhà thơ Xuân Quỳnh)

Được biết mới đây, trong chuyến thị sát việc xả thải của Formosa, Bộ trưởng TN&MT Trần Hồng Hà đã khẳng định, pháp luật VN không chấp nhận việc đặt ống ngầm xả thải (dài 1,5 km, nằm sâu 17m dưới mặt biển được nối từ đất liền ra biển)- theo Lao động, ngày 28/4.

Có điều, trước sự khẳng định của Bộ trưởng TN&MT, các quan chức ngành chức năng của sở TN& MT, Sở Xây dựng Hà Tĩnh lại “chuyền bóng” trách nhiệm cho Formosa, và cho chính Bộ TN&MT với lý do, họ không cấp phép. Họ chỉ cấp phép xây dựng, chứ không cấp phép xây dựng đường ống thải ngầm và họ cũng không biết.

Còn TS Phạm Sỹ Liêm, Phó Chủ tịch Tổng hội Xây dựng VN, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng cho rằng, cần làm rõ ai ký, ai cho phép Formosa xây đường ống xả thải ngầm dưới biển. Thông thường đơn vị nào cấp phép xây dựng nhà máy, họ sẽ cấp phép hệ thống xả thải ngầm. (Đất Việt, ngày 30/4).

Phát triển bền vững hay tăng trưởng hủy diệt?

Thực trạng ô nhiễm môi trường toàn cầu luôn đặt ra cấp bách với sự phát triển. Đây là thực tiễn của thế giới nhiều thế kỷ nay chứ không phải bây giờ con người mới biết. Đó là cặp đôi hoàn toàn…không hoàn hảo. Nhiều quốc gia đã phải trả giá đau đớn.

Mạng thông tin bảo vệ môi trường VN, ngày 17/12/2015 cho biết nhân loại đang phải đối mặt với 03 vấn đề phổ biến đó là sự nóng lên của trái đất, sự ô nhiễm biển và đại dương cùng với sự hoang mạc hóa.Đặc biệt biển ô nhiễm trầm trọng. Hàng năm, khoảng 50 triệu tấn chất thải rắn đổ ra biển gồm đất, cát, rác thải, phế liệu xây dựng, chất phóng xạ… Bên cạnh đó, rò rỉ dầu, sự cố tràn dầu của các tàu thuyền thường chiếm 50% nguồn ô nhiễm dầu trên biển.

Việt Nam là nước đi sau về sự phát triển, lẽ ra có rất nhiều bài học kinh nghiệm của nhân loại về bảo vệ môi trường. Bằng kiểm soát, giám sát, quản lý chặt chẽ sự ‘lách luật”. Nhưng tiếc thay, con đườngmòn ấy có vẻ như không có tác dụng cảnh báo? Bởi nhu cầu tăng trưởng nhanh, hay bởi lợi ích cục bộ? Khiến lúc này báo chí phải thốt lên: “Cơ quan chức năng VN chọn gì?” (quochoi.org, ngày 25/4), “Hy sinh môi trường cho tăng trưởng là lựa chọn quá đau đớn” (Tuần Việt Nam, ngày 29/4).

Chắc chắn một điều, nước Việt, cho dù cần phát triển, nhưng không thể bằng bất cứ giá nào. Nếu không, tăng trưởng có thể biến thành… thảm họa.

Cũng cần  nói thêm một điều, ở “sổ đen’ của nhân loại, trong số các công ty góp phần đắc lực gây ô nhiễm khắp thế giới, Formosa là cái tên thuộc “đẳng cấp” thượng thừa.

Đỉnh cao của tập đoàn này là năm 2009, Formosa bị trao giải “Hành tinh đen” vì các hoạt động sản xuất gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng trên khắp thế giới, bao gồm cả Mỹ. Tại nhiều nơi trên thế giới, các nhà máy của Formosa trở thành mối đe dọa với môi trường và người dân sống xung quanh. Đặc biệt Formosa Plastics (tập đoàn mẹ của tập đoàn Formosa đầu tư tại VN) đã đưa vào Campuchia khoảng 5.000 tấn chất thải, bao gồm 3.000 tấn có nhiễm thủy ngân. Dưới sức ép dư luận, ngày 31/12/1998, Formosa đã chính thức công khai xin lỗi vì “gây xáo trộn cuộc sống của người dân Campuchia” (new.zing.vn, ngày 25 và 26/4).

Đúng là bi kịch của các nước chậm phát triển.

Nhưng nhất là bi kịch của các quốc gia, quốc nạn tham nhũng đang hoành hành, mà nền quản trị quốc gia lại còn nhiều khiếm khuyết. Cứ ông rút chân giò, bà thò …. chữ ký

Vậy nên trong đời sống này, luôn có người khóc, kẻ cười.

Thiên tai đã đáng sợ, nhân tai còn đáng sợ hơn. Thiên tai tàn phá cuộc sống, nhân tai tàn phá cả cuộc sống lẫn niềm tin.


(*) Đây là bài viết theo quan điểm của chủ Blog KD/KD, không phải viết cho Tuần VN