Ai là người đầu tiên dịch hai tình khúc Nga nổi tiếng “Chiều Moskva” và “Đôi bờ” ra tiếng Việt?

Tác giả: theo FB Đặng Vương Hưng

.ĐVH: Vừa có bạn đọc hỏi tôi qua điện thoại: Có phải gần 10 năm trước ĐVH là người đã cho công bố tư liệu “Vĩnh biệt người dịch Chiều Moskva và Đôi bờ”? Tôi cảm ơn bạn ấy còn nhớ và xác nhận tôi chính là tác giả. Và còn có biết thêm là nhân vật tôi đã giới thiệu năm đó, cũng là một người thân trong gia đình tôi: Nhà báo Vương Thịnh (1934 – 2010) – người cậu ruột (em trai mẹ) của tôi.

Nhân đây, xin giới thiệu với bà con làng facebook nội dung bài viết tư liệu ấy…

.KD: Dư âm chuyến đi Nga vẫn còn trong niềm hứng khởi của nhóm bạn bè mình. Nhận được bài này của bạn bè trên FB gửi, xin đăng lên để bạn đọc chia sẻ.

*———— 

Ảnh mềnh trên QT Đỏ

Những người Việt Nam yêu nước Nga, yêu nhạc Nga, không ai là không biết 2 tình khúc sâu lắng “Chiều Moskva” và “Đôi bờ”. Đó là những ca khúc đã trở thành “kinh điển” trong suốt hơn nửa thế kỷ qua, chúng nổi tiếng không chỉ ở Việt Nam mà nhiều nước trên thế giới.

Nhưng ai là người đầu tiên đã dịch lời của chúng sang tiếng Việt và dịch trong hoàn cảnh nào thì còn rất ít người yêu nhạc được biết.

Số phận 2 ca khúc nổi tiếng…

Một điều thú vị là cả “Chiều Moskva” và “Đôi bờ” đều là những ca khúc được viết “theo đơn đặt hàng” làm nhạc nền cho phim và khi mới xuất hiện lần đầu theo phim thì đều chẳng mấy ai quan tâm.

Với “Chiều Moskva”, khởi đầu, người ta đặt tên cho nó là “Đêm Leningrad” được viết làm nhạc cho một bộ phim tài liệu về một sự kiện thể thao lớn ở Liên Xô hồi cuối thập niên 50 thế kỷ trước. “Đêm Leningrad” là đứa con chung của nhạc sĩ Vasily Solovyov-Sedoy (1907-1979) và nhà thơ Mikhail Matusovsky (1915-1990). Còn tình khúc “Đôi bờ” có tên gọi ban đầu là “Em và tôi, đôi bờ”, nó còn có tên là “Bài hát của Masa”, là tác phẩm chung của nhạc sĩ Andrey Yakovlevich Eshpai và nhà thơ Grigorii Mikhailovich Pozhenyan. Bài hát này được người ta đặt hàng viết minh họa cho bộ phim có tên là “Khát nước” năm 1960. Nội dung của ca khúc này nói về tiếng lòng của một thiếu nữ với mối tình đầu tuyệt đẹp. Nhưng đó là một mối tình vô vọng, như hai bờ của một dòng sông, không bao giờ gặp được nhau… Ca khúc “ăn theo” phim này khi mới xuất hiện cũng không được người yêu nhạc quan tâm.

Nhưng điều bất ngờ là sau đó, khi hai tình khúc trên lần lượt được giới thiệu trên làn sóng phát thanh, thì đều thu hút được sự yêu thích đặc biệt của thính giả và thành công ngoài sự mong đợi của những người sáng tác ra chúng.

“Chiều Moskva” là một trong những ca khúc được đề nghị phát thanh nhiều nhất theo thư yêu cầu của thính giả Liên Xô. Kể từ năm 1964, giai điệu của nó được lấy làm nhạc hiệu của Đài Phát thanh Tin tức và Âm nhạc Mayak (Hải đăng) ở Liên Xô.

Ngay năm 1957, “Chiều Moskva” đã bất ngờ giật giải trong một cuộc thi ca khúc quốc tế và giành giải nhất tại Festival Thanh niên và Sinh viên Thế giới tổ chức tại Moskva. “Chiều Moskva” đã nhanh chóng lan truyền khắp thế giới, được đặc biệt ưa thích ở Trung Quốc. Thậm chí vào những năm đỉnh cao của “Chiến tranh Lạnh” nghệ sĩ piano nổi tiếng người Mỹ Van Cliburn từng trình diễn “Chiều Moskva” nhiều lần…

Và năm 2004, ca sĩ người Bỉ Helmut Lotti đã gây ấn tượng với thế giới khi anh trình diễn bản tiếng Anh của ca khúc kinh điển này, dưới tựa đề “Moscow Nights”, trong album From Russia With Love.

Ai là người đầu tiên đã dịch “Chiều Moskva” ra tiếng Việt?

Từ đầu thập niên 60 của thế kỷ trước, “Chiều Moskva” đã đến với công chúng Việt Nam và cũng mau chóng chinh phục trái tim người yêu nhạc, với các tên gọi khác nhau: “Chiều Moskva”, “Chiều ngoại ô Moskva”, “Chiều ngoại thành Moskva”…

Có nhiều bản dịch tiếng Việt của ca khúc, trong đó, bản sau đây được coi là Việt hóa hoàn hảo nhất, hợp với giai điệu một cách không thể ngọt ngào hơn:

“Chiều thanh vắng là đây âm thầm gió rì rào
Rừng cây chim muông lắng xuống canh thâu 
Hỡi em thấu chăng tình, trong lòng bao trìu mến
Moskva bên chiều vắng thanh bình…”

Khi về tới Việt Nam “Chiều Moskva” đã trở thành bài hát Nga “đi cùng năm tháng” cùng với những tình khúc nổi tiếng khác như “Kachiusa”, “Triệu bông hồng”, “Kalinka”, … “Chiều Moskva” đã gắn bó với tên tuổi các ca sĩ như: Trung Kiên, Quang Thọ, Quang Huy…

Theo tác giả Đỗ Trọng Nga: Đã nửa thế kỷ qua, tên người dịch bản tiếng Việt của “Chiều Moskva” là một bí ẩn và bản dịch, dù được rất nhiều người thuộc lòng, cho đến nay vẫn bị coi là “khuyết danh”.

Đáng tiếc là, ngay cả Từ điển mở Wikipedia tiếng Việt (thời điểm trước khi ông Vương Thịnh qua đời – 10/7/2010) trong phần giới thiệu về tình khúc “Chiều Moskva” cũng mở ngoặc phần Lời Việt là “Người dịch khuyết danh”; còn phần lời Việt tình khúc “Đôi bờ” thì để trống phần dẫn nguồn.

Từng có nhiều ý kiến cho rằng ca sĩ, NSND Trung Kiên là tác giả phần lời tiếng Việt, song chính ông phủ nhận. Dịch giả Dương Tường thì đoán đó có thể là Ngô Vĩnh Viễn (1924-1994) – người có mặt tại Festival Thanh niên và Sinh viên Thế giới tổ chức tại Moskva năm 1957. Ông Viễn, bút danh Nguyễn Vĩnh, từng dịch một số tác phẩm văn học nổi tiếng của thế giới sang tiếng Việt, như Chuông nguyện hồn ai, Truyện ngắn O.Henry…

Tuy nhiên, ông Viễn đã mất nên cũng không có cách nào kiểm định lại phỏng đoán của dịch giả Dương Tường. Thêm nữa, cho dù ông có mặt tại Festival nhưng điều đó không chứng tỏ ông là tác giả của bản dịch hoàn hảo nhất. Chiều Moskva có nhiều bản tiếng Việt khác nhau, không chỉ của các nhạc sĩ mà còn của các lưu học sinh hay những người từng công tác bên Nga.

Tác giả lời Việt đã qua đời năm 2010…

Giờ đây, không chỉ “Chiều Moskva” mà “Đôi bờ” đều đã trở thành những bản tình ca Nga ngọt ngào luôn chinh phục, ngự trị tâm hồn những người Việt Nam đã từng đến Nga và cả những ai yêu nhạc nhưng chưa bao giờ đặt chân lên mảnh đất đầy tuyết trắng ấy. Nhiều người đã thuộc lòng lời Việt:

Dòng sông nước nhẹ trôi xuôi về phía chân trời
Màn đêm lung linh sáng ánh trăng soi 
Vời vợi xa thoáng đưa lời đây bài ca đầm ấm
Moskva chứa chan vui trong chiều vắng yêu đời …

*

Đêm dài qua, dưới mưa rơi, em mong chờ anh tới
Cây cỏ hoa như nói nên lời, em hạnh phúc nhất đời 
Lòng em riêng biết có yêu anh, giữa tình đôi lứa ta, 
một dòng sông sóng nước long lanh, đôi bờ đâu cách xa…

Nhưng còn rất ít người yêu nhạc nước ta biết điều này: người đầu tiên dịch “Chiều Moskva” ra tiếng Việt là ông Vương Thịnh, nguyên Phó Trưởng Ban Đối ngoại (nay là Hệ Phát thanh Đối ngoại) của Đài Tiếng nói Việt Nam, nguyên Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế của Bộ Văn hóa – Thông tin.

Sinh năm 1934 tại Bắc Giang, ông Vương Thịnh từng là một cựu chiến binh của Đại đoàn 308 từ năm 1949. Những năm 1951-1954, ông là Học viên Thiếu sinh quân tại Trung Quốc. Ông cũng là một trong hàng trăm học viên Việt Nam được học lớp Nga ngữ đầu tiên ở Moskva những năm 1954 – 1956.

Những năm 1957 – 1960 và 1969 – 1971, ông Vương Thịnh được Nhà nước ta cử sang Liên Xô, công tác tại Ban Tiếng Việt của Đài Phát thanh Moskva, làm Biên tập và Phát thanh viên tiếng Việt. Đó cũng là thời gian 2 tình khúc nêu trên đang “sốt” trên làn sóng của đài này…

Do có năng khiếu thơ ca (ông Vương Thịnh đã cho xuất bản tập thơ Một thoáng trong đời, Nhà xuất bản Văn học ấn hành năm 1997) và yêu thích âm nhạc từ nhỏ, nên khi được cử sang Liên Xô công tác, ông Vương Thịnh đã tự dịch ca khúc “Chiều Moskva” đang nổi tiếng hồi đó ra tiếng Việt. Sau đó, ông còn cộng tác với Cao Thụy (sau là Đạo diễn điện ảnh) dịch tiếp ca khúc “Đôi bờ”.

Đại tá Vương Hồng Trường (ĐT: 0915 185 692) và những người anh em ông Vương Thịnh cho biết: Đầu thập kỷ 60, sau khi từ Liên Xô trở về nước, cùng gia đình sống ở Khu tập thể Đài Tiếng nói Việt Nam tại số 5 Trần Phú, Hà Nội; hai ca khúc trên đã được ông Vương Thịnh cho in thành tờ gấp khổ nhỏ, phát hành hàng ngàn bản ở miền Bắc. “Chiều Moskva” và “Đôi bờ” đã nhanh chóng được người yêu âm nhạc Việt Nam đón nhận.

Sau ngày nghỉ hưu, ông Vương Thịnh cùng vợ là bà Trương Thị Ký (nguyên là cán bộ kỹ thuật của Đài Truyền hình Việt Nam, về sống những năm cuối đời ở số nhà 49, phố Nguyên Hồng, Hà Nội.

Ngay sau khi Nhà báo Vương Thịnh qua đời ngày 10/7/2010, tôi đã cho công bố tư liệu nội dung nêu trên qua báo “Thể thao và Văn hóa” của TTXVN (https://thethaovanhoa.vn/…/vinh-biet-nguoi-dich-chieu-moskv…) và Báo điện tử của Đài Tiếng nói Việt Nam – VOV (https://vov.vn/…/vuong-thinh-va-hai-ca-khuc-chieu-matxcova-…) kèm theo dòng tin buồn: “Ông Vương Thịnh – dịch giả lời Việt đầu tiên của các tình khúc Nga nổi tiếng Chiều Moskva và Đôi bờ đã trút hơi thở cuối cùng hồi 15 giờ ngày 10/7/2010 tại Bệnh viện Hữu Nghị. Lễ viếng ông sẽ được tổ chức trang trọng từ 14 giờ ngày 13/7/2010, tại Nhà Tang lễ số 5 Trần Thánh Tông, Hà Nội”.

Mới đó, mà gần 10 năm đã trôi qua…

(Nếu bạn thấy nội dung bài viết tư liệu này là thú vị và bổ ích, xin hãy chia sẻ thêm tới nhiều người cùng đọc nhé!)

Hà Nội, 22/3/2018