Hiệp 3 chiến tranh thương mại Mỹ- Trung bắt đầu

Tác giả: Nguyễn Quang Dy

Theo các chuyên gia, phụ thuộc quá nhiều vào đầu tư nước ngoài cũng làm Việt Nam dễ bị tổn thương trước sự thay đổi của xu hướng thương mại toàn cầu. Họ khuyên Việt Nam cải cách kinh tế thực sự, và có tầm nhìn lâu dài đối với những cản trở làm cho đất nước dễ bị tổn thương trước các xung đột về thương mại. Họ lo ngại rằng chính phủ quan tâm quá ít đến cải cách mà chú trọng quá nhiều đến ký kết các hiệp định thương mại và bình ổn tiền tệ, chỉ tập trung nhiều vào các giải pháp tình huống để duy trì ổn định vĩ mô và tăng xuất khẩu trong ngắn hạn, mà bỏ qua cải cách kinh tế triệt để nhằm tái tạo khả năng tăng trưởng bền vững.

KD: Tác giả Nguyễn Quang Dy vừa gửi bài viết này, phân tích cuộc “đấm bốc” kinh tế giữa hai võ sĩ Trump và Tập Cận Bình trên võ đài chính trị- kinh tế. Cho dù nhiều người VN chúng ta có tâm trạng “hí hửng” trước những ngón đòn thương mại của Trump thì cũng đừng quên lời cảnh báo của tác giả, nhất là khi VN ở trong 4 bốn QG vừa được vừa mất, vừa lợi vừa dễ tổn thương bởi cuộc so găng này. Vậy thì làm thế nào để thoát ra khỏi cái vòng cương tỏa oái oăm đó

Câu trả lời- là của các nhà lãnh đạo đinh hướng chính sách phát triển của VN. Nhưng nếu vẫn cứ lóng ngóng để cái đuôi XHCN định hướng những cái đầu, thì quả thật, sự phát triển hẳn còn…. mơ về nơi xa lắm

Võ sĩ Trump hay Tập Cận Bình có thua rồi có thắng. Và bọn họ vẫn là những kẻ mạnh. Nhưng VN có hò hét thì rút cục vẫn trở về với cái máng lợn trong truyện cổ tích xưa…., nếu không nhận thức quyết liệt thay đổi chính bản thân mình, cũng chính là làm tăng sức mạnh nội lực  😦  😦  😦

———————–    

Mỹ - Trung Quốc có thể còn đối đầu trong thời gian dài. Ảnh: Tehran Times

Mỹ – Trung Quốc có thể còn đối đầu trong thời gian dài. Ảnh: Tehran Times

Ngày 5/5/2019, sau mấy tháng đàm phán không có kết quả, Trump tuyên bố sẽ tăng mức thuế từ 10% lên 25% trên $200 tỷ hàng nhập từ Trung Quốc, làm thị trường chứng khoán lập tức chao đảo. Trump đã lệnh cho Robert Lighthizer chuẩn bị triển khai ngay.  

Trưa 10/5/2019, trong khi phó thủ tướng Lưu Hạc còn đang ở Washington (trong chuyến đàm phán 2 ngày để vớt vát giữ cầu và trấn an dư luận), Mỹ bắt đầu tăng mức thuế lên 25% trên danh mục 5.700 mặt hàng của $200 tỷ. (Trump còn dọa sẽ tăng lên $325 tỷ).      

Ngày 13/5/2019, sau khi cân nhắc, Trung Quốc cũng tuyên bố sẽ đánh thuế từ 5% đến 25% trên 60 tỷ hàng nhập từ Mỹ, để chứng tỏ lập trường cứng rắn. Tuy chưa rõ hệ lụy lần này sẽ ra sao, nhưng rõ ràng hiệp 3 của chiến tranh thương mại Mỹ-Trung bắt đầu.

Vừa đánh vừa đàm

Trong mấy bài trước cùng chủ đề này, tôi đã nhận xét: Mỹ và Trung Quốc sẽ “vừa đánh vừa đàm” (như một quy luật). Những gì vừa diễn ra càng khẳng định quy luật đó. Chiến tranh hay đàm phán thương mại Mỹ-Trung chỉ là phần nổi của tảng băng chìm.

Tuy về chính trị, Trump phải cân nhắc các yếu tố liên quan đến triển vọng tranh cử (năm 2020), nhưng về chiến lược, Trump quyết đối đầu với Trung Quốc bằng cuộc chiến tranh thương mại (cụ thể là thuế quan). Cũng như lần trước, Trump không dọa mà làm thật.

Nói cách khác, quan hệ Mỹ-Trung đã chuyển từ hợp tác chiến lược sang đối đầu chiến lược, như một đặc thù của quan hệ quốc tế trong thế kỷ 21. Vì vậy, sách lược “vừa đánh vừa đàm” cũng phải phục vụ cho hai mục tiêu cơ bản là chính trị và chiến lược nói trên.

Cũng như Trump, Tập Cận Bình có hai mục tiêu cơ bản là chính trị và chiến lược: Trong khi phải củng cố vị thế lãnh đạo độc tôn của mình, Tập muốn Trung Quốc vượt Mỹ để cầm đầu thế giới qua kế hoạch “Made in China 2025” và “Vành đai-Con đường” (BRI).  

Tuy về chính trị, Mỹ và Trung Quốc có thể nhân nhượng và thỏa hiệp để cùng đạt được mục tiêu của mình (sách lược đàm phán “win-win”), nhưng về chiến lược hai bên không thể nhân nhượng và thỏa hiệp về mấy nguyên tắc sống còn (thể chế và mục tiêu chiến lược).   

Có sự khác biệt giữa Obama và Trump: Trong khi Obama vẫn muốn hợp tác (đàm) với Trung Quốc để tránh đối đầu (đánh), thì Trump sẵn sàng đối đầu với Trung Quốc (đánh) nhưng vẫn để ngỏ cửa hợp tác (đàm) về một số vấn đề nan giải (như về Bắc Triều Tiên).

Điều đáng lưu ý là chủ trương cứng rắn đối với Trung Quốc của Trump được sự đồng thuận  không chỉ của đảng Cộng Hòa mà cả đảng Dân Chủ, không chỉ trong chính quyền, mà cả Quốc Hội. Đây là một xu thế khó đảo ngược, ngay cả khi có một tổng thống khác lên thay Trump. Nhưng nên nhớ sự đồng thuận này là có điều kiện và không phải vĩnh viễn.  

Bước ngoặt mới

Sau hơn hai tháng đàm phán, Mỹ và Trung Quốc vẫn không đạt được thỏa thuận như nhiều người ảo tưởng. Bắc Kinh thường đổi ý (moving the goal posts) vì tin rằng thời gian ủng hộ họ. Khi Trump tuyên bố đánh thuế 25% (5/5/2019), Bắc Kinh đã bị bất ngờ (caught of guards). (Frustration, Miscalculation: Inside the U.S.-China Trade Impasse, Lingling Wei, Vivian Salama, Michael Bender, Bob Davis, Wall Street Journal, May 13, 2019).

Nhưng Tập Cận Bình vẫn muốn đàm phán với Washington để tránh tổn thất và hoãn binh chờ một cơ hội mới có thể làm thay đổi cục diện, buộc Trump phải nhân nhượng. Nhưng kế sách hoãn binh chỉ kéo dài được vài tháng, nay không còn tác dụng. Chơi cờ cũng có giới hạn vì “già néo đứt dây”. Điều trớ trêu là khi hy vọng không biến thành hiện thực, nó sẽ tạo ra một sự hẫng hụt nguy hiểm, làm hỏng quá trình đàm phán (vào giờ chót). Nay Mỹ-Trung đứng trước một bước ngoặt mới như hiệp 3 của cuộc chiến tranh thương mại.  

Bắc Kinh hy vọng Trump có thể bị phế truất (bởi báo cáo điều tra của Robert Muellers), nhưng điều đó khó xảy ra. Nay họ lại hy vọng Trump sẽ bị thách thức bởi một ứng cử viên sáng giá hơn (như Joe Biden). Giới quan sát cho rằng điều đó đã từng xảy ra tại Hà Nội trong đàm phán Trump-Kim (27-28/2/2019) khi Kim đổi ý (backtracking). Nay điều đó lại vừa xảy ra lần nữa tại Washington khi Tập đổi ý, tưởng Trump bí cờ phải nhân nhượng.

.Theo Michael Pillsbury (Hudson Institute), đàm phán thương mại vừa đổ vỡ là dấu hiệu phái cứng rắn (hard-liners) tại Bắc Kinh đã thắng thế, buộc Tập không được nhân nhượng với Trump. Pillsbury nói rằng tin tức từ Bắc Kinh cho thấy đây là một phần của chủ trương cứng rắn hơn mà Bắc Kinh muốn thuyết phục Tập phải có một thái độ cứng rắn.  

Trong khi đó, Trump tweeted (11/5/2019): “Tôi cho rằng Trung Quốc cảm thấy bị đánh đau quá trong đàm phán nên họ có thể chờ đến bầu cử lần sau, năm 2020, xem có may mắn không và phe Dân Chủ có thắng không”. Trump còn khuyên “Trung Quốc không nên tái đàm phán với Mỹ vào phút chót” vì khi Trump được tái cử, nếu muốn đạt được một thỏa thuận với Mỹ, Trung Quốc sẽ phải trả giá đắt hơn nhiều, nên hãy nhân nhượng ngay bây giờ.

Hệ lụy khó lường 

Trong khi Tập không muốn luật hóa các thỏa thuận mà Mỹ đòi hỏi nhằm đảm bảo Trung Quốc sau này sẽ không vi phạm, thì Trump cũng không muốn ký vào một bản thỏa thuận yếu đuối (weak deal) không phát huy được lợi thế của Mỹ về thuế quan. Khi Tập đứng trước áp lực của phái cứng rắn tại Bắc Kinh không muốn nhân nhượng Mỹ (đòi Trung Quốc thay đổi luật pháp) thì việc đàm phán sẽ đổ vỡ là điều tất nhiên, không có gì quá bất ngờ.

Kết cục là hai siêu cường về kinh tế đã quay lại cuộc chiến thương mại (như hiệp 3) mà tuần trước nhiều người tưởng sắp kết thúc. Không biết các cố vấn của Trump có thực bị sốc vì Bắc Kinh đổi ý hay không, nhưng Trump không muốn Bắc Kinh thoát khỏi thế cờ vây của Mỹ chừng nào họ không từ bỏ những việc làm gây bất ổn (destabilizing practices).  

Theo một số chuyên gia, Bắc Kinh đã đoán sai về chính trị Mỹ, hy vọng báo cáo của Muellers và Joe Biden ra tranh cử có tác động xấu tới Trump. Họ còn cho rằng kinh tế vĩ mô của Mỹ có dấu hiệu suy yếu nên Trump phải bắt Fed giảm lãi suất. Nhưng kinh tế Mỹ đã tăng trưởng cao hơn (3,2%) và thất nghiệp thấp hơn (3,6%), không bị trì trệ như Bắc Kinh đã dự đoán. Việc tăng thuế quan không làm cho kinh tế Mỹ bị tổn thương nhiều (trong ngắn hạn). (Thương chiến Mỹ Trung: Khúc quanh mới và tác động, Phạm Đỗ Chí, BBC, May 12, 2019).  

Trong khi đó, tình hình đối nội của Trung Quốc bất ổn, tăng trưởng chỉ còn 6%, thị trường chứng khoán giảm 25% (2018), dự trữ ngoại hối giảm từ $4.000 tỷ xuống còn $2.600 tỷ (10/2018) nay phục hồi lên mức $3.100 tỷ, hối suất đồng nhân dân tệ giảm 6-8%. Thất nghiệp cao vào lúc này là vấn đề chính trị số một của Tập. Bắc Kinh chỉ còn cách đầu tư ra ngoài, nhất là các nước láng giềng vì lý do địa chính trị. Nhưng Bắc Kinh sẽ không còn đủ vốn cho kế hoạch đầy tham vọng, nên sáng kiến “Vành đai Con đường” có thể phá sản.

Mỹ đang tăng cường sức ép lên các công ty công nghệ hàng đầu của Trung Quốc (như ZTE và Huawei) với cáo buộc vi phạm cấm vận và gián điệp công nghệ. Vụ bắt giam Mạnh Vãn Chu tại Canada để dẫn độ sang Mỹ là một ví dụ. Tại Biển Đông, các chiến hạm của Mỹ và đồng minh tăng cường tập trận và tuần tra “FONOP”. Tuy Trung Quốc có thể bắt nạt được các nước láng giềng nhỏ yếu hơn trong ASEAN, nhưng phải đối mặt với một liên minh chiến lược mới là “Tứ cường” (Quad) gồm Mỹ-Nhật, Ấn-Úc. (Trump Renews Trade War as China Talks End Without a Deal, Alan Rappeport & Ana Swanson, NYT, May 10, 2019).

Theo Reuters (10/5/2019), căn cứ vào 6 nguồn thạo tin khác nhau (trong đó có 3 nguồn từ phía Mỹ) Trung Quốc đã thay đổi hầu hết các thỏa thuận mà họ đưa ra trong quá trình đàm phán, và chính điều này đã làm Trump nổi giận. Trong 7 chương của dự thảo, Trung Quốc đã xóa bỏ các cam kết sẽ thay đổi luật pháp của mình để giải quyết những đòi hỏi cốt lõi của Mỹ là những ngòi nổ dẫn đến chiến tranh thương mại (như đánh cắp sở hữu trí tuệ và bí mật thương mại; ép buộc các công ty Mỹ ở Trung Quốc phải chuyển giao công nghệ; cạnh tranh không lành mạnh; hạn chế việc tiếp cận thị trường tài chính Trung Quốc; thao túng tiền tệ).

Robert Lighthizer và Steven Mnuchin đã bị sốc trước sự thay đổi lập trường của phía Trung Quốc. Ngay cả những người bạn cũ của Bắc Kinh (như Henry Kissinger và Henry Paulson) cũng lo ngại và lên tiếng chỉ trích. Theo CNN (9/5/2019) Trung Quốc một lần nữa lại đánh giá sai về Trump, khi họ bắt chẹt vào giờ chót, hy vọng Wasington phải chấp nhận thỏa thuận với Bắc Kinh. Tập Cận Bình đã rơi vào cái bẫy do chính mình dựng lên. Cả hai bên đều không muốn để cho dân chúng thấy mình nhượng bộ đối thủ, nên Trung Quốc và Mỹ đã khóa tay khóa chân nhau, cùng đẩy nhau tới bờ vực của cuộc chiến tranh thương mại.

Hầu hết các phân tích đều cho rằng nếu chiến tranh thương mại kéo dài, Bắc Kinh sẽ bị thiệt hại nhiều hơn Washington. Khi thương mại bị gián đoạn trong cuộc chiến này, “Trung Quốc sẽ bị tổn thương nhiều hơn bảy lần so với Mỹ”. Ngay cả khi Mỹ cũng chịu tổn thất thì Trung Quốc vẫn là bên bị tổn thương kinh tế nhiều hơn do phụ thuộc quá nhiều vào xuất khẩu và gánh nợ ngày càng tăng cao. Nói cách khác, kinh tế Mỹ không yếu như một số người ở Bắc Kinh lầm tưởng, trong khi sách lược bắt chẹt Mỹ vào giờ chót làm Trump nổi giận.

Cơ hội và rủi ro của Việt Nam  

Các chuyên gia cho rằng các quốc gia mới nổi ở khu vực (như Việt Nam) sẽ được lợi nhiều nhất khi các công ty của Mỹ có thương hiệu lớn (như Adidas, Nike, Apple, Brooks Running) buộc phải rời Trung Quốc để chuyển sang nước khác. Tháng 2/2019, HSBC đã xếp hạng Việt Nam nằm trong số các thị trường châu Á hưởng lợi lớn nhất từ nhiều kịch bản của chiến tranh thương mại. Theo Natixis Research, Việt Nam có mức lương cạnh tranh nhất so với Indonesia, Thái Lan, Ấn Độ, và Trung Quốc (ngoài kỹ năng lao động tốt và chi phí thấp).  

Brooks Running (của Warren Buffett) vừa công bố sẽ chuyển khoảng 8.000 việc làm của họ từ Trung Quốc sang Việt Nam. Điều này sẽ khiến Việt Nam chiếm 65% sản lượng của Brooks Running, trong khi Trung Quốc chỉ còn khoảng 10%. Một đại diện của công ty JLL tại Việt Nam cho biết vài năm trở lại đây, các công ty có mặt tại Trung Quốc đã bắt đầu để mắt và rục rịch chuyển sang Việt Nam. Cách đây khoảng 6 tháng, các công ty đó còn đang thăm dò, nhưng nay họ đã khá chắc chắn rằng Việt Nam là một sự lựa chọn tốt. (Tác động của chiến tranh thương mại Mỹ-Trung đến Việt Nam? New Straits times, May 12, 2019). 

Việc Mỹ áp thuế 25% lên hàng hóa từ Trung Quốc sẽ làm tăng nhanh tốc độ dịch chuyển sản xuất từ Trung Quốc sang Đông Nam Á, một hiện tượng đã diễn ra từ mấy năm qua trong ngành dệt may và điện tử. Đặc biệt đối với Việt Nam, trong số 10 mặt hàng xuất khẩu hàng đầu, có 8 mặt hàng cùng loại với đối thủ Trung Quốc đang bị Mỹ đánh thuế.

Đây là mối lợi bất ngờ cho Việt Nam, thu hút được nguồn đầu tư trực tiếp của những tên tuổi lớn như Samsung. Một số nước khác cũng đang hy vọng (trong trung hạn) như nhận xét của Tony Cripps (CEO của HSBC tại Singapore): “Chuyển đổi một chuỗi sản xuất quy mô cần có thời gian. Nếu căng thẳng tiếp tục, Thái Lan hay Malaysia cũng sẽ được quan tâm”. (Chiến tranh thương mại Mỹ Trung Vừa đánh vừa đàm, VOA, May 10, 2019).

Nhưng chiến tranh thương mại Mỹ-Trung đối với Việt Nam cũng là “con dao hai lưỡi” (a sword that cuts both ways), làm Việt Nam “vừa được vừa mất” (a winner and loser). Investors Services đã nghiên cứu 23 nước ở khu vực Châu Á-Thái Bình Dương, và thấy có 4 nước được lợi từ chiến tranh thương mại là Malaysia, Đài Loan, Thailand và Viêt Nam; Đồng thời thấy có 4 nước dễ bị thiệt hại là Hong Kong, Mông Cổ, Singapore và Việt Nam.  

Trong khi lợi lộc là ngắn hạn thì chiến tranh thương mại kéo dài có thể làm suy yếu thương mại toàn cầu. Việt Nam phụ thuộc quá nhiều vào thương mại nên cần chuẩn bị cho tình huống xấu. Về lâu dài, Việt Nam cần cải cách thể chế sâu rộng. Theo Christian de Guzman (phó chủ tịch Moody’s Investors Services tại Singapore), “Với triển vọng bất ổn về tăng trưởng và thương mại, cũng như điều kiện tài chính eo hẹp hơn, việc suy giảm đầu tư sẽ làm thương mại sụt giảm, đặc biệt tại Hong Kong, Singapore, Đài Loan, Mông Cổ, và Việt Nam. (For Vietnam Trade War a Sword That Cuts Both Ways, Ha Nguyen, VOA, April 11, 2019).

Theo các chuyên gia, phụ thuộc quá nhiều vào đầu tư nước ngoài cũng làm Việt Nam dễ bị tổn thương trước sự thay đổi của xu hướng thương mại toàn cầu. Họ khuyên Việt Nam cải cách kinh tế thực sự, và có tầm nhìn lâu dài đối với những cản trở làm cho đất nước dễ bị tổn thương trước các xung đột về thương mại. Họ lo ngại rằng chính phủ quan tâm quá ít đến cải cách mà chú trọng quá nhiều đến ký kết các hiệp định thương mại và bình ổn tiền tệ, chỉ tập trung nhiều vào các giải pháp tình huống để duy trì ổn định vĩ mô và tăng xuất khẩu trong ngắn hạn, mà bỏ qua cải cách kinh tế triệt để nhằm tái tạo khả năng tăng trưởng bền vững.

Lời cuối

Trong cuộc họp Trump-Kim tại Hà Nội (27-28/2/2019), dự thảo thỏa thuận đã sẵn sàng để hai bên ký vào trưa ngày 28/2. Nhưng Trump đã nổi giận bay về Mỹ ngay trưa hôm đó, sau cuộc họp báo ngắn. Theo tin giờ chót, Bắc Kinh đã khuyên Kim nên cứng rắn đối với Trump, vì cho rằng lúc đó Trump đang bối rối do cả đêm mất ngủ để theo dõi diễn biến cuộc họp Quốc hội kết tội mình sau lời khai gây sốc của luật sư Cohen, hy vọng Trump sẽ cần một thỏa thuận với Kim với bất cứ giá nào. Nhưng Trump đã tức giận bỏ về, làm Kim nuối tiếc vì đã đánh mất một cơ hội hiếm có để Mỹ bỏ cấm vận, và Nam Hàn giúp phục hồi kinh tế.

Nhưng các quan chức Trung Quốc dường như vẫn chưa thực sự hiểu tính cách và phong cách đàm phán thất thường của Trump. Tuy Tập Cận Bình đã thay đổi cam kết sau khi xem lại dự thảo văn bản, nhưng Lưu Hạc chắc phải chịu một phần trách nhiệm về đàm phán đổ vỡ. Có lẽ Tập đã đánh giá sai khả năng có thể gây sức ép đối với Trump, nên Bắc Kinh mới bị bất ngờ khi Trump hành động mạnh mẽ, quyết liệt, không tiếp tục đàm phán, khiến sách lược hoãn binh câu giờ của Tập mất tác dụng. Thực ra, giữa Mỹ và Trung Quốc không có sự tin cậy lẫn nhau về các vấn đề quan trọng, nên dù có đạt được thỏa thuận hay không thì người Mỹ vẫn đồng thuận coi Trung Quốc là mối đe dọa chiến lược. (As China Trade Talks Stall Xi Faces a Dilemma: Fold Or Double Down? Chris Buckley & Steven Lee Myers, NYT, May 9, 2019).

NQD. 14/5/2019.